Eindrapportage pilotprogramma ISV Natuursteen

‹ Terug naar overzicht
Geplaatst op:
Aanbesteders moeten de juiste vraag stellen. Dat is de belangrijkste conclusie van ‘Aanbesteding als aanjager van transitie’, de eindrapportage van het pilotprogramma ISV Natuursteen. Het pilotprogramma kwam voort uit de onderhandelingen over een IMVO-convenant Natuursteen, die resulteerden in de oprichting van het Initiatief TruStone. Projectleider van het programma en transitie-expert Michiel Soeters en onafhankelijk voorzitter van TruStone Pieter van der Gaag vertellen over hun ervaringen over de vier jaar durende pilot.
Eindrapportage pilotprogramma ISV Natuursteen

Aanbesteders, zoals gemeenten, moeten de juiste vraag stellen. Dit blijkt uit de eindrapportage van het pilotprogramma ISV Natuursteen. (Foto: Wilbert Leistra)

Een vertegenwoordiging van organisaties kwam medio 2017 samen in het gebouw van de SER in Den Haag. Onderwerp van bespreking was het IMVO-convenant Natuursteen. Vanuit de hoek van de natuursteenbedrijven werd een opmerking geplaatst met de volgende strekking: wat staat er tegenover de investeringen die natuursteenbedrijven moeten doen om de keten transparanter te maken en er zo voor te zorgen zeker te weten dat er duurzaam natuursteen wordt verhandeld of bewerkt? Kunnen die bedrijven worden beloond met het feit dat zij voorrang krijgen bij het gunnen van een opdracht? Kortom, kan de nieuwe manier van werken op basis van een convenant worden versneld door aanbestedingen anders te laten verlopen. Te beginnen bij de grootste opdrachtgever van Nederland: de overheid. Het bleek het begin van de onderhandelingen die leidden tot het pilotprogramma Internationale Sociale Voorwaarden (ISV) Natuursteen.

Pilotprogramma ISV Natuursteen

Michiel Soeters is als projectleider en transitie-expert betrokken geweest bij het pilotprogramma ISV Natuursteen. Sinds 2012 is hij bekend met de natuursteensector. “In dat jaar werd ik directeur bij Gebroeders Voets in Rosmalen, gespecialiseerd in natuursteen bestratingen. Bij de aanbesteding van een project stelde de desbetreffende gemeente de eis dat het bedrijf dat de opdracht gegund kreeg, deel moest nemen aan de Werkgroep Duurzame Natuursteen. Dat was voor ons geen probleem, duurzaamheid is immers een kans, geen bedreiging, zo redeneerden wij. Vanaf dat moment groeide bij mij het besef van het belang van sociale duurzaamheid maar ook van de belemmeringen om je op dit thema te onderscheiden. Ik leerde toen ook bedrijven kennen die er al heel gemotiveerd mee bezig waren. Deze lopen eigenlijk nog steeds voorop en die halen er ook economisch gewin uit. Daar ben ik zeker van”, vertelt Soeters.

De vraag moet er zijn

De eindrapportage van het pilotprogramma ISV Natuursteen heeft als titel ‘Aanbesteding als aanjager van transitie’ meegekregen. “De vraag moet er zijn, anders gaan bedrijven niet veranderen. Dat was het uitgangspunt bij het begin van de pilot”, stelt Soeters. Dus kwam de grootste opdrachtgever van Nederland aan bod, de overheid. Soeters: “En de lagere overheden. De overheden moeten de juiste vraag stellen. Welke ruimte biedt ISV en welke beperkingen levert het op. Dat moet je in kaart brengen. Van belang is ook of je bedrijven die tijd en geld investeren om te voldoen aan ISV beloont door ze een voorsprong te geven ten opzichte van bedrijven die er geen aandacht aan besteden. Een juiste vraag stellen zorgt er bovendien voor dat natuursteenbedrijven er gevoel mee en voor krijgen, zodat ze ervaring opdoen met deze nieuwe manier van vragenstellen. Ik vergelijk het met de invoering van ISO 9000. In het begin was je bijzonder als je gecertificeerd was. Voldoe je er tegenwoordig niet aan, dan doe je simpelweg niet meer mee. In die zin zou aandacht besteden aan sociale duurzaamheid in elke aanbesteding de norm moeten worden!”

Bereidheid groot

De bereidheid van bedrijven om de keten transparant te maken is groot. (Foto: still uit film TruStone)

Pieter van der Gaag is als onafhankelijk voorzitter van het Initiatief TruStone bij het pilotprogramma betrokken geweest. In die functie heeft hij veel gesprekken met natuursteenbedrijven en vertegenwoordigende bonden gevoerd. “De bereidheid om mee te werken en te leren bleek bij alle partijen groot. Het is het Initiatief gelukt om de meeste en de relevante spelers in de natuursteenketen die met overheidsaanbestedingen te maken hebben, te betrekken en aan tafel te krijgen. In TruStone doen ook leveranciers mee die geen relatie hebben met overheidsaanbestedingen, maar die zaken doen met de bouw, de keukenbranche of de consumentenmarkt.”   

Uit de gesprekken bleek dat heel wat bedrijven moeite hebben om de afspraken in het convenant in de praktijk te brengen. “Dat snap ik heel goed. Het is een enorm lastige materie. Je komt er in je eentje niet echt uit, dat kan ik me heel goed voorstellen. Hoe kun je in je eentje ervoor zorgen dat je precies weet dat de natuursteen die je inkoopt en die je bewerkt duurzaam is? Het gezamenlijk vinden van de antwoorden op die vraag is de meerwaarde van het Initiatief TruStone. Wij benaderen het vanuit het systeem, de volledige keten, de volledige markt. Voor bedrijven is het een stapsgewijs proces. Gezamenlijk moeten we werken aan de transitie, aan het opzetten van een andere bedrijfsvoering. De bedrijfsprocessen moeten worden aangepast, er moet een beter bedrijf worden opgebouwd, een waar men trots op is!”, aldus Van der Gaag.

Korte lijntjes

De onafhankelijk voorzitter vindt de natuursteensector bij uitstek een sector die de nieuwe manier van bedrijfsvoeren snel kan oppikken. “Het is een sector waarbij de lijntjes kort zijn, die wendbaar is. Processen kunnen snel lopen, adaptatie van nieuwe ontwikkelingen kan dus ook sneller.” Soeters voegt eraan toe: “Maar het is van groot belang dat de bedrijven begeleiding krijgen. Het heeft weinig zin om de internationale OESO-normeringen op het bordje van een individueel natuursteenbedrijf te leggen. Die hoeft dat niet alleen te onderzoeken. Maar de normeringen zijn wel van belang. Je moet als natuursteenbedrijf nadenken of je natuursteen wil verkopen waar een luchtje aan zit. Wat moet je legacy zijn? Je weet dat het niet klopt, dat er bijvoorbeeld in India sprake kan zijn van kinderarbeid of van schuld- en loonslaven. Hier moet je je als bedrijf mee bezig houden. Dat kan veel beter in georganiseerd verband, onder de vlag van het Initiatief TruStone dus.”

Van der Gaag benadrukt nog maar eens dat het Initiatief TruStone een grote rol kan spelen. “Als geheel van deelnemende bedrijven kunnen wij de vraagkant bewerken. Wij kunnen ervoor zorgen dat de prijs niet doorslaggevend is. Daar hebben we drie jaar voor onderhandeld en dit vierjarig pilotprogramma voor gevoerd. Die kennis kunnen we nu delen.”

Binnen het pilotprogramma heeft het projectteam een bezoek aan China en India gebracht. Nog regelmatig heeft het team contact met de exportbedrijven. “We krijgen regelmatig het verzoek van die bedrijven of we de druk op de ketel willen houden, of we aandacht blijven vestigen op de plaatselijke problematiek. Dat is best opmerkelijk. Er wordt aan onze bedrijven ook gevraagd om transparant te zijn over wat je wil inkopen in die landen”, legt Soeters uit. Van der Gaag waarschuwt voor een voor de hand liggend alternatief. “Het zou een slechte ontwikkeling zijn om vanaf nu alleen maar natuursteen uit Europa in te kopen. Enerzijds omdat het niet de bedoeling is dat wij onze handen aftrekken van de risicolanden. Daar zijn zij absoluut niet mee geholpen. Daarnaast is niet gezegd dat natuursteen uit bijvoorbeeld Portugal per definitie duurzaam is. Daar zijn ook vast voorbeelden te vinden van arbeidsmigranten die onder slechte arbeidsvoorwaarden moeten werken. Dat geldt ook voor aanbestedende partijen en de politieke leiding: het is een makkelijke route om niet meer uit risicolanden steen te willen gebruiken. Ik wil dat men begint te beseffen dat zij een belangrijke partij kunnen zijn in het oplossen van de problematiek in die risicolanden. Je moet ervoor waken dat je je handen aftrekt van wat vies is, je moet ervoor zorgen dat het schoon wordt. Je moet je continu afvragen of er mensenrechten in het geding zijn. Risico’s kunnen overal voorkomen, niet alleen in Azië.”

Informatieloket voor ISV-vraagstukken

Eindrapportage pilotprogramma ISV NatuursteenISV vraagt dus een andere manier van aanbesteden aan overheden, bijvoorbeeld gemeenten. Bij de uitvraag spelen meer overwegingen dan mensenrechten, oppert Soeters. “Gemeenten kunnen zelf bepalen wat zij van belang vinden. Sociale voorwaarden, CO2-reductie, mensenrechten, allemaal zaken die afzonderlijk een rol kunnen spelen. Er moet voor worden gewaakt dat er voor een cafetariamodel wordt gekozen. Je kunt niet zeggen dat je nu voor het ene kiest, bijvoorbeeld CO2-reductie, en mensenrechten bijvoorbeeld niet mee laat wegen. Overheden moeten nu in de contractfase een ander gesprek voeren met leveranciers. En het is heel begrijpelijk dat men nu nog niet precies weet welke aspecten van belang zijn. Daarom wordt een loket ingericht door PIANOo Expertisecentrum Aanbesteden in Den Haag.”

Het Initiatief TruStone is niet onopgemerkt gebleken, vertelt Van der Gaag. “Het Initiatief heeft onlangs een bijzondere erkenning gekregen van de belangrijkste natuursteenfederatie in de Verenigde Staten. Daar zijn we best trots op. Dit geeft TruStone meer internationale bekendheid, van belang als je het breder wil uitbouwen. Want het is van belang dat het uiteindelijk een gezamenlijke aanpak wordt. En de voortekenen zijn erg gunstig. Zo is er Europese wetgeving in de maak en ook de overheid in Nederland is bezig normeringen op te stellen. Daarnaast voeren we gesprekken om TruStone ook in Italië te introduceren. Ik ben er trots op dat we dit vanuit Nederland en België voor elkaar hebben gekregen. Trustone maakt de sector hier erg sterk.” Van der Gaag ziet ook in Nederland meer beweging in de markt op gang komen. “We vragen vanuit TruStone ook niet het onmogelijke. Sterker nog, we zorgen er mede voor dat deelneming steeds eenvoudiger wordt. Natuursteenbedrijven hadden tot voor kort wel eens financiële bezwaren om mee te doen. Die behoren nu ook tot de verleden tijd, want bedrijven die onder de cao Afbouw vallen, krijgen een deel van hun deelnamebijdrage vergoed via het O&O-fonds. Mooi om te zien dat de vakbonden zich ook hebben ingezet om dit te faciliteren. De prijs hoeft dus geen belemmering meer te zijn, de meerwaarde van TruStone is inmiddels ook bekend. Nu is alleen de intrinsieke motivatie van belang!”

Klik hier voor een digitale versie van ‘Aanbesteding als aanjager van transitie’. De film over TruStone is op het YouTube-kanaal van de SER te bekijken: https://youtu.be/C2RgEVWN7ds.